^Юқорига Back to Top
facebook

Ақида

Сўфи Оллоҳёр раҳматуллоҳи алайҳ

Шундай инсонлар  борки, уларнинг номлари айтилиши биланоқ айтган ҳикматли сўзлари жаранглагандек бўлади. Сўфи Оллоҳёр раҳматуллоҳи алайҳ ҳам ана шундай инсонлар сирасига киради. Чунки  Сўфи Оллоҳёр дейилганда барча завқ билан: 

“Ақида билмаган шайтона элдир,

    Агар минг йил амал деб қилса, елдир”

деган байтларини ёдга олишлари одатий ҳолга айланган. Ҳа, Сўфи Оллоҳёр бобомиз динимиз равнақи йўлида фидокорона меҳнат қилиб, қимматли асарлари билан Мотуридия таълимотининг Мовароуннаҳр ва бошқа ўлкаларга кенг тарқалишига хизмат қилган буюк шахслардан биридир.  

Сўфи Оллоҳёр раҳматуллоҳи алайҳнинг ҳаёти илмий фаолияти ҳақида тадқиқот олиб борган олимлар у зотнинг туғилган йили ҳақида аниқ бир тўхтамга келишмаган. Турли тадқиқотчиларнинг қарашларига кўра, бу зот 1630-1650 йиллар оралиғида Самарқанддаги Каттақўрғон беклигига қарашли Минглар қишлоғида туғилган. Сўфи Оллоҳёр раҳматуллоҳи алайҳ дастлаб ўз қишлоғида савод чиқаради, сўнг Бухоро мадрасаларида илм таҳсилини давом эттиради.   

Сўфи Оллоҳёр раҳматуллоҳи алайҳ кўплаб илмлар бўйича етук олим, форс ва туркий тилда маҳорат билан ижод этган адиблардан ҳисобланади. Асарларида баён этилган маълумотларга қараганда, бу зот Шайх Ҳабибуллоҳ, Сўфи Наврўз Бухорий ва Хўжа Мўмин сингари устозлардан таълим олган. Сўфи Оллоҳёр бобомизнинг илм даражаси жуда юқори бўлгани ёзган асарларидан ҳам билиниб туради.

Сўфи Оллоҳёр бобомизнинг турли мавзуларга оид машҳур асарлари қуйидагилар:

1. Маслакул муттақийн”. “Тақводорларнинг тутган йўли” маъносини англатувчи бу асар форс тилида битилган. Асарда Аҳли сунна вал-жамоа ақидаси ва фиқҳий масалалар ҳанафий мазҳабига асосан баён этилган. Уламолар “Маслакул муттақийн”ни Сўфи Оллоҳёр раҳматуллоҳи алайҳнинг энг салмоқли асари сифатида эътироф этганлар. Шеърий услубда ёзилган ушбу асар юздан ортиқ мўътабар китоблар асосида таълиф этилган бўлиб, ҳажми ўн икки минг байтдан ортиқдир. Таҳқиқларга кўра, бу асар  милодий 1700-1701 йиллар атрофида ёзиб тугалланган. “Маслакул муттақийн”нинг тошбосма ва қўлёзма нусхалари Марказий Осиё, Покистон, Ҳиндистон ва бошқа жойларда кенг ёйилган. “Маслакул муттақийн” асари ХIХ асрнинг иккинчи яримида Қўзихўжа Ҳафизхўжа ўғли Туркистоний томонидан ўзбек тилига ўгирилган. Бу китоб 2007 йилда Сайфиддин Сайфуллоҳ ва Акром Деҳқонлар томонидан нашрга тайёрланиб чоп этилган.   

2. Муродул орифийн”. “Орифлар муроди” маъносини англатувчи бу асар ҳам форс тилида таълиф этилган. Асар ўн беш фаслдан иборат бўлиб, ўттизга яқин рисолалар асосида ёзилган. Асарда тасаввуф илмига тааллуқли масалалар баён қилинган. “Муродул орифийн” асарининг кўплаб нусхалари бўлиб, қўлёзма нусхаларидан бири Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг кутубхонасида 1716-рақам остида сақланмоқда. 

3.Махзанул мутеъин”. “Итоаткорлар захираси” маъносини англатувчи ушбу асар ҳам форс тилида ёзилган. Бу асар икки бўлимдан иборат бўлиб, биринчи бўлимда ақидавий масалалар, иккинчи бўлимда фиқҳий масалалар баён қилинган.

4.Саботул ожизийн”. “Ожизлар матонати” маъносини англатувчи ушбу асар ақоид илмига бағишланган бўлиб, ўзбек тилида шеърий услубда ёзилган. Муаллиф бу асарни “Маслакул муттақийн”дан кейин ёзган. Форс тилида ёзилган “Маслакул муттақийн” асари яхши қабул қилиниб, халқ орасида машҳур бўлиб кетгач, муаллифнинг яқин кишилари уни ўзбек тилига ўгириб беришини сўрашади. Бу ҳақда Сўфи Оллоҳёр бобомизнинг ўзи шундай ёзган:

Ёзилди форсий тил бирла мактуб,

Ақийдату фуруъ қурби маҳбуб.

Яъни маҳбуб зотга суюкли бўлиш мажмуаси бўлган ақида ва ундан келиб чиқувчи амалий ҳукмлар  аввалда форс тилида ёзилган эди.

Аниким, кўрдилар туркий ёронлар,

Дедилар: “Гар дуо қилса эранлар.

Битилса турки тил бирла ақийда,

Кўнгуллар бўлса андин орамийда”.

Яъни форс тилида ёзилган мазкур китобни кўрган туркий дўстлар: “Улуғларнинг дуоларини олиб ҳаракат қилсангиз ва ақида китобини туркий тилда ёзиб берсангиз. Туркий халқлар ҳам ундан баҳра олиб кўнгиллари таскин топса”, – дедилар. Мазкур сўровлар қаттиқ илтимослар билан бўлгани шундай баён қилинган:

Тамаллуқ қилдилар-чун бир неча ёр,

    Қалам тортай, Худо бўлсун мададкор.

Яъни бир қанча дўстларим қаттиқ туриб илтимос қилдилар ва мен уларнинг илтимосларини қабул қилиб, Аллоҳдан мадад сўраб қалам тортдим.

   “Саботул ожизийн” асари ўқувчилар томонидан жуда яхши қабул қилинган. Бу асарнинг ҳатто оддий халқ тилларида ёддан ўқиб юрилишининг ўзи унинг манзур бўлганига ва  халқ кўнглидан жой олган муҳим асар эканига яққол далилдир. Бу асар ўтган уч юз йилдан ортиқ вақт мобайнида мадрасаларда дарслик, қўлланма сифатида ўқитиб келинган.

  “Саботул ожизийн” асари Покистон, Ҳиндистон, Эрон, Ироқ, Афғонистон, Татаристон, Саудия Арабистони, Миср, Туркия, Хитой, Венгрия ва Россия давлатларида нашр этилган. Шунга кўра, ушбу асарни Мотуридия мазҳабининг мазкур юртларга ҳам кенг тарқалишига хизмат қилган дейиш мумкин.   

Сўфи Оллоҳёр бобомизнинг вафот этган йили 1721 йилга тўғри келади. Қабри Сурхондарё вилоятининг ҳозирги Олтинсой туманига қарашли Катта Вахшивор қишлоғида жойлашган. Сўфи Оллоҳёр раҳматуллоҳи алайҳнинг кўплаб авлодлари ҳозирда ушбу қишлоқда яшайдилар.

Аллоҳ таоло Сўфи Оллоҳёр бобомизни Ўз раҳматига олиб, ётган жойларини жаннат боғларидан қилган бўлсин!

 

ТИИ ўқитувчиси

Абдулқодир Абдур Раҳим

 

Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институти "mumina.uz" расмий веб сайти Ўзбекистон матбуот ва ахборот агентлигининг № 1083 рақамли гувоҳномасига эга | Сайт материаллари Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Дин ишлари бўйича қўмита Экспертиза бўлими текшируви ва хулосаси асосида сайтга жойлаштирилади | Сайт материалларидан тўлиқ ёки қисман фойдаланилганда манзилимиз кўрсатилиши шарт!